logo backgrond svg backgrond mobile svg
dots background svg
Wie redt de vrijheid wanneer de wet haar niet meer beschermt?
  • Achtergronden & opinie

Wie redt de vrijheid wanneer de wet haar niet meer beschermt?

  • Achtergronden & opinie
  • 15 november 2026

In mijn artikel over de beschavingscrisis van het Westen wordt het punt gemaakt dat welvaart de prikkels tot offerbereidheid verzwakt en afbreuk doet aan de culturele samenhang die onzebeschaving ooit sterk maakte.

Door het afkalven van offerbereidheid en culturele samenhang ontstaat er een structurele asymmetrie: een ideologisch gedreven minderheid kan via instituties, sociale repressie en normverschuiving de publieke ruimte verschuiven, terwijl de meerderheid – die de veranderingen inhoudelijk afwijst – zwijgt uit rationele angst voor verlies van status, inkomen en maatschappelijke positie.

In het dagelijks leven benoemen we dit fenomeen als cancel culture, deugpronken, woke-terreur en de deughegemonie. Het verklaart bijvoorbeeld waarom Zwarte Piet uit de maatschappelijke beeldvorming is weggegumd, terwijl nauwelijks iemand een probleem had met Zwarte Piet, op een paar ideologisch gemotiveerde activisten na.

Hetzelfde geldt voor het afschaffen van ‘dames en heren’ in het openbaar vervoer; het vervangen van kerstbomen door ‘feestbomen’; het niet meer spreken van ‘ouders’ maar van ‘verzorgers’; de strijd tegen het vlees eten; het opdringen van regenboogvlaggen terwijl in de jaren negentig de homo-acceptatie min of meer was voltooid. ‘Leven en laten leven’ bleek niet afdoende: ideologische agitatie wordt in elk kiertje van het dagelijkse leven geïnjecteerd.

Het probleem is dat die ideologische agitatie intussen zo diep is doorgedrongen, dat de doorsnee Nederlander niet eens meer herkent dat deze culturele herschrijvingen toebehoren aan een specifieke ideologie. Zoals een vis die het water niet meer herkent waarin hij zwemt.

Om hiermee een contrast te schetsen, heeft de filmmaker Eddy Terstall onlangs ‘Land van Johan’ uitgebracht. De esthetiek en de sfeer moeten een beeldende respons zijn op het ideologisch gedreven deconstructiedenken. De nostalgie van de filmbeelden moet lagen van ideologische programmering doorbreken, om nog iets te raken en in vervoering te brengen. In de hoop dat de vissen het water wél zullen zien.

Het onderliggende punt is echter dat veel ‘doorsnee’ inwoners dat beeld van Nederland zullen herkennen – zeg maar het nostalgische Nederland van Unox, Heineken, samen vuurwerk afsteken en de Elfstedentocht – maar zij die daadwerkelijk macht hebben, over de wetten, de instituties en de publieke cultuur, kunnen er weinig mee. Dat is een laag van NGO’s en globalistische multinationals. Kortom mensen zoals Wopke Hoekstra (CDA) die in Nederland in de krant betogen dat de stikstofmaatregelen te beknellend zijn, om vervolgens in de EU een kosmopolitisch-technocratisch bestuursbaantje te krijgen en daar maatregelen te verdedigen die nóg verder gaan.

‘Wakker maken’ versus technocratische macht

Bestuurders zijn niet ‘wakker’ te maken – hoe mooi een film ook is. Hun macht en status hangen immers samen met hun trouw aan ‘the message’. Hierbij werven ze hun medewerkersuit diezelfde poel, en zij worden in hun opleidingen al doordesemd van ‘the message’. Verder is de directe democratie ook grotendeels buitenspel gezet. De macht ligt immers verankerd binnen adviesraden en baantjescarrousels, waarin sleutelfiguren worden benoemd in plaats van gekozen.

Denk aan de Raad van State, de VNG – zo zijn er nog vele organen te noemen. Niemand brengt er ooit een stem op uit en tóch zijn ze allesbepalend. De gekozen volksvertegenwoordigers, die per mandaat ten hoogste vier jaar de tijd hebben om zich in een overweldigende stapel dossiers te verdiepen, kunnen tegenover de technocratische machten hooguit wat accentjes kleuren. Voor de sfeer, voor de smaak.

Institutionele belangen versterken dit mechanisme: afwijkende standpunten worden niet alleen inhoudelijk betwist, maar ook persoonlijk kostbaar gemaakt. Als je je uitspreekt zit er een hoge prijs aan. Het resultaat is dat een liberale consensus over onaantastbare vrijheden op papier blijft bestaan, terwijl de bereidheid om die vrijheden daadwerkelijk te verdedigen wanneer het persoonlijk pijn doet, is weggeslagen. Precies dit spanningsveld – tussen abstracte maatschappelijke instemming en concrete individuele opofferingsbereidheid –vormt het vertrekpunt van deze analyse.

Liberale vrijheden

Als we uitzoomen en de consensus van het denken over recht en samenleven voor Nederland opnieuw bekijken, dan stellen we vast dat er een aantal liberale vrijheden grondwettelijk zijn geformuleerd onder Thorbecke, en dat men daar in theorie nog steeds aan vasthoudt. We stellen echter óók vast dat de theoretische waardering voor die liberale individuele vrijheden in de praktijk is verdrongen door beleid op vele vlakken. Dit loopt van ‘positieve discriminatie’ tot stikstofmaatregelen tot het agressief pushen van ‘the message’ – oftewel het opdringen van deugpronken.

Nederlanders hebben dus consensus bereikt over liberale individuele vrijheden, vanuit een soort ‘original position’ in de zin van John Rawls: hier kunnen we ons grotendeels rond verenigen, dit nemen we als leidraad. Zo algemeen mogelijk gesteld staat men dus een maatschappelijke consensus voor die het individu een ruime vrijheid toekent.

Het contrast

Dat is echter iets héél anders dan een concrete situatie waarin het individu zijn eigen belangen moet afwegen, inclusief alle risico’s die daarbij spelen.. Hierom trok ik de vergelijking met het gedachte-experiment van John Rawls. Dat is namelijk een zo abstract mogelijke maatschappelijke consensus over de beweegruimte die het individu zou moeten hebben, terwijl we in de praktijk zien – zodra het tastbaar en concreet wordt – dat individuen andere afwegingen maken. Oftewel: als jouw eigen huid direct op het spel staat, ben jij dan bereid om op te staan en het verschil te maken?

Eén is dat een individueel persoon zegt: “Ja – in principe sta ik achter een maatschappelijke orde waarin we overeenstemmen om elkaar liberale rechten en vrijheden te gunnen.” Punt twee is de vraag of diegene als individu daadwerkelijk bereid is om in een hachelijke situatie zijn of haar nek uit te steken. Ben je bereid om je hoofd boven het maaiveld te verheffen, risico’s te nemen, om misschien persoonlijke kwetsingen, persoonlijke pijn te ondergaan, om die rechten en vrijheden te verdedigen?

Theorie versus praktijk

Jezelf theoretisch achter de consensus scharen van een liberale maatschappij-inrichting is dus iets radicaal anders dan daadwerkelijk voor een principe op te komen en daarbij dikwijls alleen te staan. In coronatijd was het leidend principe bijvoorbeeld “je doet het voor een ander”, en dit principe werd harder gepusht dan dat de klassieke grondrechten werden verdedigd. Dit verschil tussen theorie en praktijk verklaart hoe vastberaden en ideologisch gemotiveerde activisten de institutionele cultuur van een land totáál naar hun hand kunnen zetten, zelfs al wordt dat land grotendeels bevolkt door wat ik ooit omschreef als “gestampte pot VVD’ers”.

Die term verwijst naar mensen die niets hebben met ‘woke’, maar tegelijk niet voldoende ideologisch gemarineerd zijn om op de rem te trappen zodra woke-denkbeelden opduiken op bestuurlijk niveau. Dat lukt hen niet omdat die denkbeelden altijd gevernist zijn met een laagje tolerantie, menslievendheid, en andere uitgangspunten die leuk klinken doch in de praktijk uitdraaien op communisme.

Persoonlijk is ondergetekende doorgaans degene geweest die de consequenties van die denkbeelden wél doorzag, ze zowel diplomatiek als kordaat benoemde, en daar uiteindelijk de prijs voor betaalde, met nu weinig meer om nog naar uit te kijken, buiten dan de totale afbrokkeling van het gevestigde ‘progressieve’ narratief. Die instorting is zowelonherroepelijk als onvermijdelijk nu – zoals uit de grootschalige rellen in Frankrijk blijkt – zij zichzelf uitleveren aan aanhangers van de letterlijke islam, terwijl het nationaalconservatisme school maakt bij de restanten van de blanke middenklasse en overige verliezers van de globalisering.  

Deze achtergrond laat zien dat we met twee sterk verschillende scenario’s van doen hebben, wanneer we spreken over de praktijkinvulling van liberale vrijheden waarover de Nederlandse samenleving theoretisch consensus heeft bereikt. Zodra die individuele vrijheden onder druk staan, doemt de vraag op of je als individu bereid bent om op die barricade te gaan staan, om die activist te worden of zelfs revolutionair te worden. En als je dan voor confrontatie kiest, op welke morele grondslag is dat dan? Want als je de praktijk van de instituties en de ingeburgerde mores moet trotseren om werkelijke vrijheid te herwinnen, is er waarschijnlijk een sterkere morele bron nodig dan een theoretische consensus waar men in de bewezen praktijk al te makkelijk van afwijkt.

Cincinnatus: geest versus letter

Laten we hier de vergelijking trekken met Cincinnatus, de Romeinse dictator uit de Republikeinse tijd. Met ijzeren hand herstelde hij de orde om daarna de macht aan het volk terug te geven en weer achter zijn ploeg te gaan staan. Cincinnatus moest buiten de gevestigde wetten en mores van de Romeinse Republiek opereren om te voorkomen dat diezelfde republiek gecorrumpeerd en geüsurpeerd zou raken, een oneigenlijk grondplan zou gaan volgen. Zijn dictatuur – een tijdelijke noodgreep – betekende een uitzonderingstoestand.

Ditzelfde idee zien we steevast terug in Amerikaanse actiefilms gemaakt in de afgelopen decennia. Het gaat er altijd om dat een beschaving die haar ethische grondbeginselen overdraagt aan geschreven wetten en protocollen die worden gemodereerd door managers en bureaucraten, vroeg of laat iemand behoeft die het niet nauw neemt met de regeltjes. Diegene trotseert de letter van de wet om de geest erachter te kunnen redden.

Neem films zoals The Punisher (2004), Gran Torino (2008) of Unthinkable (2010). Vaak gaat het over een (ex-)militair die met een bende geconfronteerd wordt, of het opneemt tegen moslimfundamentalisten. Doorgaans is het achterliggende idee dat er een zekereonrechtvaardigheid bestaat. Zij het een communistische dictator, een sadistische,doorgedraaide guerrillaleider, een terrorist of maffiabaas – hoe dan ook moet er gevochten worden. En dat gaat zóver dat de kijker ook de rechten en de wetten even met een korreltje zout moet nemen. Die moeten we tijdelijk tussen haakjes kunnen zetten, in een soort uitzonderingstoestand die alle onzuiverheden uitfiltert om de ware rechtvaardigheid aan het licht te brengen, het ware beginsel van rechtvaardigheid.

We komen in dit verband op Friedrich Delekat (1892–1970). Deze Duitse filosoof betoogde dat het unieke karakter van de West-Europese samenleving voortkomt uit een bijzondere morele substantie. Dit is geestelijk erfgoed van onder meer de Renaissance, de Verlichting enmet name de christelijke religie. Veel meer dan geschreven wetten, is deze morele substantie de eigenlijke drijfkracht van het westers beschavingsmodel. De rechtsfilosoof Ernst-Wolfgang Böckenförde (1930–2019) maakte de analyse dat een overheid deze substantie niet zelf kan opkweken of cultiveren, zonder zich vergaand in het leven van burgers in te mengen en daarmee in feite totalitair te worden. Dat zou een directe aantasting zijn van het open en liberale karakter van westerse maatschappijen.

Zo zijn we dan opnieuw uitgekomen op het onderscheid tussen de geest en de letter van de wet. We zien dat het type films dat ik hierboven omschreven heb, dikwijls stevige kritiek te verduren krijgt. De Terminator-regisseur James Cameron had het bijvoorbeeld over ‘toxic masculinity’. Dergelijke rolpatronen zouden verkeerde rolpatronen zijn.

Recapitulatie

Terugkerend naar het uitgangspunt om de paradox inzichtelijk te maken: er is een liberale consensus waaronder we elkaar zekere onaantastbare vrijheden gunnen, maar wie vecht ervoor? Dat zijn soldaten, warriors of bijvoorbeeld politieagenten; mensen die op de rand staan van wat nog moreel toelaatbaar is. En die daar een zekere autonomie in genieten. Die autonomie wordt in het aangehaalde type films sterk uitvergroot. Ze mogen heel ver gaan. Ze mogen eigenlijk de tactieken van de vijand gebruiken, omdat ze uiteindelijk voor een zaak staan waar wij – de kijkers – maatschappelijk tóch achter staan.

Deze ‘warriors’ lijken dus een consensus te verdedigen die in de praktijk niet de consensus is, maar vinden tóch de morele legitimiteit om te opereren. Dat is omdat zij direct verbonden zijn met de geest van de beschaving. Zij schorten hierbij de letter tijdelijk op, wat de gewone burger niet aandurft, gelet op de omstandigheden waarbinnen hij of zij verkeert.

Wat gebeurt er wanneer deze laatste corrigerende factor – al is het slechts in film, mythe en beeldvorming – dit laatste commentaar op het onderscheid tussen ware rechtvaardigheid en de letter van de wet, wordt gedemoraliseerd en ontkracht? Door verwijzingen naar toxic masculinity, eigenrichting, geweldsverheerlijking, enzovoorts?

Hedendaagse actieheld  

Terwijl zo’n actieheld, als een hedendaagse Cincinnatus, het personage is waarop men isaangewezen om in een uitzonderingstoestand de grondwaarden te redden. Dit geschiedt zodra een praktijk aanbreekt waarin mensen geen ruimte meer zien om praktisch te handelen naar een liberale consensus waar ze in theorie achter staan.

Terugkerend tot de situatie waarin velen zich vandaag herkennen, waarin onder meer de massa-immigratie en de islamisering door grote groepen worden afgewezen; en waarin tegelijk het individu de prijs dikwijls te hoog acht om zich er daadwerkelijk tegen uit te spreken – zeker in de maatschappelijke regionen waar de institutionele slagkracht wordt aangestuurd. We bevinden ons in een situatie waarin de massa meebuigt met fenomenen die in de praktijk ver afstaan van de liberale consensus die het ‘maatschappelijk contract’ draagt.

We concluderen dat een vrijheid die niemand durft te verdedigen, uiteindelijk nog slechts bestaat op papier. De meerderheid hoeft niet overtuigd te worden om haar beschaving los te laten; intimidatie volstaat. Tot slot geldt dat als niemand nog de moed heeft om de geest van de wet te verdedigen, de letter ervan het instrument wordt van haar ondergang.


Deze column is geschreven door Sid Lukkassen. U kunt zijn nieuwsbrief volgen, evenals zijn Telegram-kanaal.

Filter