Strijd voor persvrijheid

De strijd voor persvrijheid van D66-Kamerlid Jan Paternotte kent geen grenzen. Zo maakte hij zich vorig jaar ernstig zorgen over politieke inmenging in de journalistiek in Hongarije en samen met VVD-Kamerlid Thom van Campen waarschuwde hij vorig jaar in een motie:

“in Hongarije worden de democratie, rechtsstaat en mediavrijheden steeds verder afgebroken”

Zijn collega Ilana Rooderkerk, nog stelliger:

“Het eerste wat Poetin bij zijn aantreden deed, was de publieke omroep daar aan banden leggen. Het is wat Orbán gedaan heeft in Hongarije en Berlusconi in Italië.”

Het zijn woorden die in Nederland nauwelijks discussie oproepen: een vrije pers is de zuurstof van de democratie. Politici moeten zich niet bemoeien met journalistieke inhoud. Een pluriform publiek bestel moet juist ruimte bieden aan geluiden die schuren, irriteren en tegen de heersende consensus ingaan.

Zeker als er in het buitenland problemen zouden zijn, weten Nederlandse politici dat vaak glashelder te verwoorden.

Maar ook als het over Nederland gaat, wordt de publieke omroep met hand en tand verdedigd.

Toen de PVV in 2024 de publieke omroep wilde minimaliseren, waarschuwde VVD-mediawoordvoerder Claire Martens-America voor de grens die de politiek nooit zou mogen overschrijden:

“Is de PVV […] het dan niet met de VVD eens dat dit ontzettend eng is en dat wij er in ieder geval voor moeten waken […] dat de politiek zich niet gaat bemoeien met inhoudelijke journalistiek?”

Maar wat gebeurt er wanneer het niet over Poetin of Orbán gaat, of over omroepen die de consensus vaak onderschrijven, maar over een omroep in het Nederlandse publieke bestel die Den Haag en Hilversum al vier jaar mateloos irriteert?

Dan klinkt ineens een ander geluid.

Zo vindt D66 dat het afgelopen moet zijn voor ON! in het publieke bestel, aldus D66-mediawoordvoerder Ouafa Oualhadj onlangs in het veelbesproken AD-artikel Meerderheid Kamer klaar met Ongehoord Nederland.

Volgens D66 hoort de omroep niet langer thuis in het bestel. “Regels gelden voor iedereen. Als je ze keer op keer overtreedt, dan is het ook een keer klaar.”

Zo ‘inmiddels’ is dat in het geval van de referendumpartij trouwens niet, want in januari 2023 zei toenmalig D66-Kamerlid Sjoerd Sjoerdsma al op X:

“D66 vindt dat de plek van Ongehoord Nederland in het publieke bestel onhoudbaar is geworden. De journalistieke code en mediawet wordt nog altijd stelselmatig geschonden. Tijd dat de NPO optreedt”

Dus terwijl D66 zich wél continu als waakhond opstelt over vrije pers in het buitenland, is ze in Nederland al jaren bezig tegen de enige omroep met een écht ander geluid in Hilversum:

Ongehoord Nederland.

De omroep die - na 2023 - opnieuw op de nominatie staat om zijn plek binnen het publieke bestel te verliezen.

En D66 krijgt steun in Den Haag.

VVD, CDA en PRO hebben zich inmiddels in vergelijkbare bewoordingen uitgesproken. Dus vier jaar nadat ON! voor het eerst uitzond, willen meerdere politieke partijen opnieuw dat de omroep uit het publieke bestel verdwijnt.

VVD’er Van der Maas zegt:

“Voor een omroep die gefinancierd wordt met belastinggeld, maar zich stelselmatig niet aan de regels houdt en daar ook niet toe bereid is, is geen plaats in het publieke bestel.”

Het CDA (bij monde van Harmen Krul) noemt het "goed denkbaar dat ON! op korte termijn uit het bestel verdwijnt."

Deze stellingname door politici over een aspirant-omroep met twee uurtjes middag-tv per week maakt een ongemakkelijke vraag onvermijdelijk.

Hoeveel journalistieke pluriformiteit verdraagt Nederland eigenlijk wanneer die pluriformiteit écht schuurt?

Frictie vanaf dag 1

Om die vraag te beantwoorden moeten we terug naar dinsdag 22 februari 2022. De dag waarop Ongehoord Nieuws voor het eerst op televisie verscheen en wat er vervolgens in vliegend tempo gebeurde.

Dat ging zo:

• 22 feb 2022 — Start Ongehoord Nieuws
• 24 feb 2022 — Ombudsman meldt klachten kijkers
• 1 mrt 2022 — Ombudsman start onderzoek naar ON!
• 19 mei 2022 — Kamer wil actie tegen ON! wegens 'omvolkingstheorie'
• 7 juni 2022 — Rapport Ombudsman: "ON! schendt journalistieke code"
• 7 juli 2022 — RvB NPO legt ON! boete op wegens schending code
• 22 sept 2022 — KRO-NCRV-directeur: "ON! moet meteen van de buis"
• 28 sept 2022 — WNL-directeur: Ongehoord Nederland moet uit het bestel
• 28 sept 2022 — NPO-omroepen willen niet meer samenwerken met ON!
• 6 okt 2022 — Sjoerdsma (D66): ON! lokt terroristische misdrijven uit
• 29 dec 2022 — RvB NPO sanctie twee aan ON! wegens "gebrek aan samenwerking"
• 24 april 2023 - Derde boete door NPO wegens journalistieke code
• 24 april 2023 - Verzoek intrekking licentie ON! door NPO bij staatssecretaris

Van de initiële blijdschap dat er meer dan 50.000 leden gehaald waren en dat we van de ruim tien clubs samen met Omroep Zwart de enigen waren die het gered hadden, was weinig meer over. Ruim € 270.000 boetes en een officieel verzoek tot verwijdering uit het bestel door het coördinerend orgaan lagen in de postbus. Ook nog eens ondersteund door alle andere omroepen.

Was dit simpelweg de terechte aanpak van een omroep die zich niet aan de regels hield?

Of gebeurde hier ook iets anders?

Onze hoofden tolden. Want in tegenstelling tot de beeldvorming die er soms is over de publieke omroep, hadden wij echt behoorlijk gebuffeld met een klein groepje mensen dat door toeval bij elkaar was samengekomen.

Het prille begin

Ga maar na: een paar journalisten, documentairemakers en verder vooral jonge studenten en freelance mediamakers die elkaar niets of nauwelijks kenden krijgen in november 2021 van de NPO groen licht voor een tv-show. Zet nu maar eens 15 mensen bij elkaar die nog nooit één dag hadden samengewerkt om iets compleet nieuws op te bouwen.

Goed drie maanden om een live nieuwsprogramma op NPO 1 te krijgen.

Ach, hoe moeilijk kan het zijn? Het enige wat je nodig hebt zijn een format, een studio, presentatoren, een crew, broadcast-techniek, belichting, regisseurs, etc.

Niemand van ons had ooit een tv-show gemaakt. (Al een tijdje actief zijn op YouTube was toch echt wat anders.)

Er was geen vaste ondersteuning. Geen hulplijn. We hadden wel een leeg kantoor. Een paar whiteboarden.

En een klok, die steeds harder leek te tikken.

Dit is geen zielig verhaal, totaal niet, het is een voorrecht om dit te mogen doen, maar wel een feitelijke schets. En een dagelijkse reality check met cancel culture in Nederland die ik bij de honderden belletjes, die ik als mediaverantwoordelijke voor dit project had.

Studio huren? Nope. “We verhuren niet aan ON!”.

Grafisch ontwerpers? “Sorry, ik krijg van mijn team terug dat ze niet voor jullie willen werken.”

Camera’s? Nope. “Alles zit vol.”

Dus: zelf een studio bouwen. Poolse spuiters. Drentse bouwers. Een projectleider die uit z’n plaat vloog toen de redacteuren na één week artikelen hadden geschreven in plaats van video’s gemaakt.

Tik. Tak.

Dag en nacht buffelen om 22 februari te halen. Ondertussen artikel na artikel in de kranten die ON! niet al te positief benaderden.

Resultaat: vanaf het prille begin een enorme angst bij mensen om gezien te worden met of bij ON!. Gezien worden met of bij ON! is vanaf dag 1 dodelijk voor je carrière.

Hoe we het gered hebben, weet ik soms niet, maar op 22 februari 2022 gingen we live met Ongehoord Nieuws. Was dat meteen het beste nieuwsprogramma van Nederland? Nee. Werd daar door over het algemeen deskundige en relevante ongehoorde stemmen een broodnodig ander perspectief op actualiteiten geboden? Absoluut.

Maar lang genieten van het halen van de eindstreep konden we niet echt. Zegge en schrijven 1 dag. Toen volgden de rapporten, sancties en uiteindelijk het verzoek de erkenning in te trekken.

Maar wat deed ON! nou precies dat zo verkeerd was? Perspectieven uitzenden die elders weinig aan bod kwamen, waaronder deskundigen en opvattingen die destijds als controversieel/desinformatie werden beschouwd. ON! bood structureel ruimte aan critici van het Nederlandse stikstofbeleid en aan boeren die zich in andere media onvoldoende gehoord voelden.

Dat resulteerde in een constante dreiging voor alle voornamelijk jonge medewerkers: 'het is binnenkort afgelopen hier.' Die wolk is nooit meer echt weggegaan, ook niet toen staatssecretaris Uslu eind 2023 besloot om ON! te behouden voor het bestel na de niet eerder vertoonde, vliegensvlugge aaneenschakeling van maatregelen en sancties. Dat onderkende zelfs OCW in haar besluit over het lot van ON!, eind 2023.

De Rijksoverheid schreef bij haar beslissing letterlijk dat het:

“nog nooit [was] voorgekomen dat een bewindspersoon zich moest buigen over een verzoek tot intrekking.”

En staatssecretaris Gunay Uslu (ook D66) vond intrekking een “zeer zwaar middel” waarbij de overheid “bijzonder terughoudend” moest zijn.

De staatssecretaris wees het verzoek van de NPO uiteindelijk af. En niet zonder een principiële waarschuwing aan Den Haag.

“Het is essentieel dat we de journalistieke vrijheid beschermen, in al haar verschijningsvormen en uitersten. De afstand tussen Den Haag en Hilversum moet onverminderd groot zijn”, zei Uslu.

Intrekking noemde zij een zwaar middel waarvoor onvoldoende juridische grond bestond.

En in maart 2024 kwam ook de toenmalige RvB van de NPO tot inkeer: ze trok twee van de drie sancties in. (De eerste bleef dus staan.) De NPO zei daarbij dat zij ON “meer ruimte” wilde geven om aan de eisen te voldoen.

De donkere wolk voor team Ongehoord was voor even wat opzij gewaaid. Maar op het ON!-kantoor werd de vaste galgenhumor-grap voor het weekend: ‘Tot maandag, als we dan nog bestaan’ toch nog gehandhaafd. Je weet maar nooit…

Licentie opnieuw onder vuur

De dreiging is nu in 2026 dus terug.

Want terwijl de publieke omroep flink door elkaar wordt geschut, tot een clustering van bestaande omroepen naar zogenaamde ‘omroephuizen’, staat ON! alweer half buiten. Geen andere omroep wil met ON!.

Reden: ‘inhoud en governance.’ Kracht bijgezet in een brief die alle ledenomroepen onlangs gezamenlijk opstelden naar aanleiding van het rapport van de Evaluatiecommissie (commissie-Lenferink), die namens de NPO oordeelde, ook over de aspiranten. En waar Omroep Zwart werd aangemoedigd meer focus te gaan hebben, werd het bij ON! snoeihard ingepeperd:

‘Hierdoor staat de wellicht belangrijkste kernwaarde, de betrouwbaarheid van de informatievoorziening van de publieke omroep, onder druk.’

Een zwaar oordeel. (De commissie schreef ook dat beide aspiranten “bijdragen aan de pluriformiteit van het bestel”)

Dus net als in 2022, nemen alle andere ledenomroepen afstand van ON!. Nu vragen ze de NPO om minister Letschert op te roepen “binnen de wettelijke mogelijkheden passende maatregelen te nemen”.

Maar Peter, is dat dan volledig onterecht: is er niks misgegaan?

Nou, zo eerlijk moeten we ook zijn: dat er gedoe is geweest bij ons kunnen we niet helemaal ontkennen. En dat doen we dus ook niet.

Puinzooi bij ON

En er zijn beslissingen genomen die je achteraf ‘onhandig’ kunt noemen.

Sommigen zelfs gewoon dom. Je eigen dochter benoemen? Zeer onhandig.Te royale afscheidsregelingen? Slecht.

Het Commissariaat deelde onder andere éen boete uit, kondigde een (uiteindelijk niet geactiveerde) dwangsom aan, twee waarschuwingen en een invorderingsbesluit over een niet-zakelijke passagier in 2024.

Geen zaken om trots op te zijn. Maar laten we verder wel bij de feiten blijven.

Over de juridische steun van de omroep aan Raisa Blommestijn was veel gedoe, maar die kosten zijn door haar inmiddels tot op de laatste cent terugbetaald aan de omroep.

Ja, er is veel bestuurlijke onrust geweest eind 2024 en begin 2025, maar is ON! de enige omroep waarbij het rommelde?

Welke maatstaf werd bij andere omroepen toegepast?

AVROTROS staat as we speak in de rechtszaal met het Commissariaat over het delen van informatie. Die omroep kreeg in het verleden trouwens ook honderdduizenden euro’s aan boetes.

Nooit de licentie ingetrokken of een verzoek daartoe gedaan.

Bij BNNVARA leidde de affaire rond DWDD tot onthullingen over grensoverschrijdend gedrag en ingrijpen binnen de organisatie.

De erkenning van BNNVARA stond niet ter discussie.

WNL, bestuursvoorzitter ontslagen. Opstand redactie. VVD-spindokter als hoofdredacteur.

Nooit de licentie ingetrokken of een verzoek daartoe gedaan.

De roze armada van GeenStijl/PowNed met de slogan “wij gaan Hilversum opblazen”. De rebellen van de VPRO in de jaren ’80 en ’90 die provocerende, grove en politiek tegendraadse programma’s maakten.

Niets.

Voor de goede orde: prima, daar roepen wij uiteraard ook niet toe op.

Maar wanneer precies veranderde “dwars” van een kwaliteit van het bestel in een reden om een omroep eruit te willen zetten?

De politiek ruikt opnieuw haar kans

Dus wat nu?

Inmiddels ligt het dossier opnieuw op het bord van een D66-bewindspersoon. Na Gunay Uslu is het nu minister Rianne Letschert die vanuit OCW te maken krijgt met de toekomst van ON! en daarmee het rechtse geluid van bijna 1 op de 3 kiezers. Tegelijkertijd spreekt haar eigen partij zich in de Kamer opnieuw hard uit over de positie van de omroep.

Op 24 september is het grote mediadebat waar ook de toekomst van ON! op de agenda staat. U begrijpt waarom de scheurkalender in de caravan (of het appartement) van Jan Paternotte, die ON! op X "de échte rotte plek in het bestel” noemde, aftelt naar die dag.

Ondertussen worden de argumenten om ON! weg te krijgen steeds herhaald.

Omroep Max-baas Jan Slagter onlangs bij Radio 1:  “Forum voor Democratie zit daar nu heel diep in."

Wat betekent dat dan?

Zijn er vaak FVD’ers te gast bij ON!? Ja. De rest komt al jaren niet of nauwelijks, ondanks herhaalde uitnodigingen.

Omdat er oud-FVD-Kamerleden in de RvT zitten?De voorzitter van KRO-NCRV zit as we speak in de Eerste Kamer voor de ChristenUnie.Is dat dan een ChristenUnie-omroep?

Sjoerd Sjoerdsma, nu minister van Buitenlandse Handel, zat tot voor kort in de RvT van BNNVARA. In de RvT van WNL zitten VVD’ers.

De zuilen van Hilversum lopen al lang zo, dat is moeilijk aan ON! te verwijten.

Overigens zei dezelfde Jan Slagter in mei 2024 nog in een interview met EW over ON!: 'Het moet niet zo zijn dat de raad van bestuur van de NPO zo’n omroep (Ongehoord Nederland) eruit smijt als het geluid ze niet bevalt.’

PowNed, de omroep die ooit 'Hilversum zou gaan opblazen', gaat in de stellingname tegen ON!, nog veel verder. In een onlangs uitgezonden en veelbekeken docu De duistere kant van FVD werd in een litanie van laster, leugens en complete onzin de aanval op ON! ingezet. Hoe dat precies zit kunt u hier nalezen. 

Maar de beeldvorming is gezet. Kamervragen zijn weer gesteld.

Nieuwe NPO-sanctie voor ON?

De druk neemt toe.

Inmiddels wordt zelfs niet uitgesloten, zo is mij ter ore gekomen, dat deze situatie opnieuw zou kunnen leiden tot een NPO-sanctie voor ON!.

Ondanks dat het meeste ‘gedoe’ bij ON! dateert uit 2024. Ondanks tientallen miljoenen views voor de clips van ON! op socials per seizoen. Ondanks de vaste 100.000 kijkers op dat gekke middag-tv-uur.

De vraag is:

Is het wenselijk dat politici zich uitspreken voor verwijdering van een omroep uit het publieke bestel?

Willen we eigenlijk een publieke omroep waar vooral maar één dominant perspectief klinkt?

Of willen we lucht, debat, reuring en pluriformiteit?

De publieke omroep moet echt van iedereen zijn. Dus ook van ongehoord, tegendraads, afgehaakt, rechts Nederland.

Het bestel gaat straks op slot. Als ON! gaat, komt het geluid nooit meer terug. Maar het gaat uiteindelijk niet alleen om ON!.

De vraag is hoeveel afwijking een pluriform publiek bestel werkelijk verdraagt.

Peter Vlemmix,

Algemeen Directeur ON!